Μασονία, Τεκτονισμός και Αθλητισμός
Μέρος 4 — Η γέννηση του σύγχρονου αθλητισμού
19ος αιώνας: Όταν δημιουργούνται οι σύγχρονοι αθλητικοί θεσμοί
Για να εξετάσουμε τη σχέση ανάμεσα στον Τεκτονισμό και τον αθλητισμό, πρέπει πρώτα να απαντήσουμε σε ένα βασικό ερώτημα:
Πότε γεννήθηκε ο αθλητισμός όπως τον γνωρίζουμε σήμερα;
Η απάντηση δεν βρίσκεται στην αρχαιότητα.
Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν αγώνες, στάδια, αθλητές, γυμναστήρια και μεγάλες αθλητικές διοργανώσεις. Όμως ο σύγχρονος αθλητισμός —με συλλόγους, ομοσπονδίες, γραπτούς κανονισμούς, πρωταθλήματα, διεθνείς διοργανώσεις και θεσμούς— δημιουργήθηκε κυρίως κατά τον 19ο αιώνα.
Και η εξέλιξη αυτή άλλαξε για πάντα τη σχέση της κοινωνίας με τον αθλητισμό.
1. Από το παιχνίδι στο οργανωμένο άθλημα
Για αιώνες οι άνθρωποι έτρεχαν, πάλευαν, κολυμπούσαν, έπαιζαν παιχνίδια με μπάλα, έκαναν ιππασία ή συμμετείχαν σε τοπικούς αγώνες.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπήρχε «σύγχρονος αθλητισμός».
Ένα παιχνίδι σε ένα χωριό ή ένας αγώνας ανάμεσα σε δύο ομάδες δεν χρειάζεται:
επίσημους κανονισμούς,
ομοσπονδία,
εθνικό πρωτάθλημα,
διεθνή διοργάνωση,
αθλητικό σωματείο,
διαιτητές με κοινά αποδεκτούς κανόνες,
επίσημα αρχεία αποτελεσμάτων.
Κατά τον 19ο αιώνα αυτά τα στοιχεία αρχίζουν να εμφανίζονται και να συνδέονται μεταξύ τους.
Ο αθλητισμός μετατρέπεται σταδιακά από δραστηριότητα σε θεσμό.
2. Η Βρετανία και η μεγάλη αλλαγή
Ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια του σύγχρονου αθλητισμού ήταν η Βρετανία.
Κατά τον 19ο αιώνα αναπτύχθηκαν εκεί οργανωμένες μορφές αθλητισμού μέσα από:
σχολεία,
πανεπιστήμια,
αθλητικούς συλλόγους,
λέσχες,
στρατιωτικά περιβάλλοντα,
αστικές κοινότητες.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ήταν η προσπάθεια να δημιουργηθούν κοινοί κανόνες.
Ένα παιχνίδι δεν αρκούσε πλέον να παίζεται.
Έπρεπε να καθοριστεί:
Πώς παίζεται;
Ποιος μπορεί να συμμετέχει;
Ποιο είναι το γήπεδο;
Πόσο διαρκεί ο αγώνας;
Τι θεωρείται παράβαση;
Πώς αναδεικνύεται ο νικητής;
Αυτή η διαδικασία τυποποίησης αποτέλεσε μία από τις βάσεις του σύγχρονου αθλητισμού.
3. Οι αθλητικοί σύλλογοι
Ένα από τα σημαντικότερα δημιουργήματα του 19ου αιώνα ήταν ο αθλητικός σύλλογος.
Ο σύλλογος έδινε στον αθλητισμό μια μόνιμη οργανωτική δομή.
Οι άνθρωποι δεν συναντιούνταν απλώς για να παίξουν.
Γίνονταν μέλη μιας οργανωμένης κοινότητας.
Υπήρχαν:
μέλη,
διοίκηση,
πρόεδρος,
γραμματεία,
ταμείο,
καταστατικό,
εγκαταστάσεις,
προπονήσεις,
αγώνες,
εκδηλώσεις.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για τη μετέπειτα ιστορία του αθλητικού marketing.
Γιατί από τη στιγμή που δημιουργείται ο σύλλογος, δημιουργείται και ένας οργανισμός που χρειάζεται:
χρήματα, κοινό, προβολή, εγκαταστάσεις, εξοπλισμό και υποστήριξη.
Με άλλα λόγια, αρχίζει να δημιουργείται η βάση της αθλητικής αγοράς.
4. Η τυποποίηση των κανόνων
Ο 19ος αιώνας είναι επίσης ο αιώνας των κανονισμών.
Το ποδόσφαιρο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Υπήρχαν διαφορετικές εκδοχές παιχνιδιών με μπάλα και διαφορετικοί τοπικοί κανόνες.
Η ανάγκη να μπορούν διαφορετικές ομάδες να αγωνίζονται μεταξύ τους οδήγησε στην τυποποίηση.
Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία οργανωμένων αθλητικών φορέων και κοινών κανόνων.
Το ίδιο φαινόμενο παρατηρήθηκε και σε άλλα αθλήματα.
Ο αθλητισμός άρχισε να αποκτά ένα χαρακτηριστικό που θα αποδεικνυόταν καθοριστικό:
την κοινή γλώσσα των κανόνων.
Ένας αθλητής στο Λονδίνο μπορούσε πλέον να αγωνιστεί με βάση κανόνες που θα αναγνωρίζονταν και αλλού.
Αυτό ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη διεθνών διοργανώσεων.
5. Από τον σύλλογο στην ομοσπονδία
Όσο αυξάνονταν οι σύλλογοι, εμφανίστηκε ένα νέο πρόβλημα:
Ποιος συντονίζει όλους αυτούς τους συλλόγους;
Η απάντηση ήταν οι αθλητικές ομοσπονδίες.
Η λογική εξελίχθηκε περίπου ως εξής:
Αθλητές → Σύλλογοι → Εθνικές οργανώσεις → Διεθνείς ομοσπονδίες
Έτσι δημιουργήθηκε σταδιακά η πυραμίδα του σύγχρονου αθλητισμού.
Οι ομοσπονδίες μπορούσαν να:
καθορίζουν κανόνες,
οργανώνουν διοργανώσεις,
αναγνωρίζουν συλλόγους,
καταγράφουν επιδόσεις,
οργανώνουν πρωταθλήματα,
εκπροσωπούν ένα άθλημα.
Η δημιουργία τέτοιων θεσμών ήταν μια τεράστια αλλαγή.
Ο αθλητισμός έπαψε να είναι αποκλειστικά τοπικός.
Άρχισε να γίνεται εθνικός και διεθνής.
6. Ο ρόλος των σχολείων και των πανεπιστημίων
Ένα ακόμη στοιχείο που συχνά παραβλέπεται είναι η εκπαίδευση.
Κατά τον 19ο αιώνα, ιδιαίτερα στη Βρετανία, τα σχολεία και τα πανεπιστήμια αποτέλεσαν σημαντικούς χώρους ανάπτυξης οργανωμένων αθλητικών δραστηριοτήτων.
Ο αθλητισμός άρχισε να αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως διασκέδαση αλλά και ως μέρος της εκπαίδευσης.
Ο Pierre de Coubertin επηρεάστηκε σημαντικά από το αγγλοσαξονικό εκπαιδευτικό περιβάλλον και από την εμπειρία των βρετανικών σχολείων. Η έρευνα του Olympic Studies Centre επισημαίνει ιδιαίτερα τις επισκέψεις του στην Αγγλία και την επιρροή του σχολικού αθλητισμού στη σκέψη του.
Αυτό θα έχει τεράστια σημασία για την επόμενη φάση:
τη δημιουργία του Ολυμπιακού Κινήματος.
7. Ο αθλητισμός γίνεται κοινωνικός θεσμός
Καθώς δημιουργούνται σύλλογοι και ομοσπονδίες, ο αθλητισμός αποκτά μια νέα κοινωνική λειτουργία.
Οι άνθρωποι δεν συναντώνται πλέον μόνο:
στο καφενείο,
στην αγορά,
στην εκκλησία,
στο σχολείο,
στον χώρο εργασίας.
Συναντώνται και:
στον αθλητικό σύλλογο.
Ο σύλλογος γίνεται ένας νέος χώρος κοινωνικής ζωής.
Μέλη δημιουργούν σχέσεις.
Οργανώνουν εκδηλώσεις.
Συμμετέχουν σε διοικήσεις.
Συγκεντρώνουν χρήματα.
Δημιουργούν εγκαταστάσεις.
Υποστηρίζουν αθλητές.
Αναπτύσσουν τοπική ταυτότητα.
Και σταδιακά δημιουργούν αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε sports community.
8. Εδώ εμφανίζεται ένα ενδιαφέρον σημείο για τον Τεκτονισμό
Και τώρα επιστρέφουμε στο βασικό θέμα της σειράς.
Υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα σε αυτή τη νέα αθλητική κουλτούρα και την κουλτούρα των αδελφοτήτων και των οργανωμένων συλλόγων που είχε αναπτυχθεί στην Ευρώπη;
Ναι, υπάρχει ένα ενδιαφέρον ιστορικό παράλληλο.
Όμως πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί.
Δεν έχουμε λόγο να πούμε:
«Ο Τεκτονισμός δημιούργησε τους αθλητικούς συλλόγους.»
Αυτό θα ήταν υπεραπλούστευση και δεν τεκμηριώνεται.
Υπάρχει όμως ένα ευρύτερο κοινωνικό φαινόμενο.
Ο 18ος και ο 19ος αιώνας χαρακτηρίζονται από μεγάλη ανάπτυξη οργανωμένων associations, δηλαδή συλλόγων, λεσχών, εταιρειών και αδελφοτήτων.
Οι άνθρωποι μαθαίνουν να οργανώνονται γύρω από:
κοινά ενδιαφέροντα,
κοινές αξίες,
κοινές δραστηριότητες,
καταστατικά,
εκλεγμένες διοικήσεις,
οικονομικές εισφορές,
συμβολισμούς,
κοινότητες μελών.
Ο αθλητισμός εντάχθηκε σε αυτό το ευρύτερο περιβάλλον.
Άρα η πιο ασφαλής ιστορική διατύπωση είναι:
ο σύγχρονος αθλητικός σύλλογος αναπτύχθηκε μέσα στην ίδια ευρωπαϊκή κουλτούρα συλλογικής οργάνωσης που είχε ήδη δημιουργήσει πολλές άλλες μορφές ενώσεων και αδελφοτήτων.
Αυτό είναι διαφορετικό από το να υποστηρίζουμε άμεση τεκτονική προέλευση.
9. Η βιομηχανική επανάσταση αλλάζει και τον αθλητισμό
Ο 19ος αιώνας ήταν επίσης ο αιώνας της Βιομηχανικής Επανάστασης.
Οι πόλεις μεγάλωσαν.
Οι μετακινήσεις έγιναν ευκολότερες.
Οι σιδηρόδρομοι επέτρεψαν σε ανθρώπους και ομάδες να ταξιδεύουν σε μεγαλύτερες αποστάσεις.
Οι εφημερίδες πολλαπλασιάστηκαν.
Και όλα αυτά βοήθησαν τον αθλητισμό.
Ένας αγώνας μπορούσε πλέον να γίνει είδηση.
Ένας αθλητής μπορούσε να γίνει γνωστός πέρα από την πόλη του.
Μια ομάδα μπορούσε να αποκτήσει υποστηρικτές.
Ένα πρωτάθλημα μπορούσε να αποκτήσει κοινό.
Ο αθλητισμός άρχισε να γίνεται θέαμα.
Και όταν ο αθλητισμός γίνεται θέαμα, αρχίζει να δημιουργείται και η ανάγκη για:
επικοινωνία → δημοσιότητα → κοινό → οικονομική υποστήριξη.
Αυτό είναι το πρώτο μεγάλο βήμα προς τη σύγχρονη αθλητική βιομηχανία.
10. Η γέννηση των μεγάλων αθλητικών διοργανώσεων
Κατά τον 19ο αιώνα οι αγώνες αρχίζουν να αποκτούν μεγαλύτερη οργανωτική και γεωγραφική εμβέλεια.
Δεν αρκεί πλέον ένας τοπικός αγώνας.
Αρχίζουν να δημιουργούνται:
εθνικές διοργανώσεις,
διεθνείς συναντήσεις,
πρωταθλήματα,
διασυλλογικοί αγώνες.
Οι επιδόσεις αρχίζουν να καταγράφονται.
Οι αθλητές συγκρίνονται.
Δημιουργούνται ρεκόρ.
Η έννοια του «καλύτερου στον κόσμο» αρχίζει να αποκτά πραγματικό νόημα.
Για να γίνει όμως αυτό χρειάζεται κάτι ακόμη:
διεθνής συντονισμός.
11. Οι διεθνείς αθλητικές ομοσπονδίες
Στα τέλη του 19ου αιώνα αρχίζουν να δημιουργούνται διεθνείς αθλητικοί οργανισμοί.
Η λογική είναι απλή:
Αν οι αθλητές διαφορετικών χωρών πρόκειται να αγωνιστούν μεταξύ τους, πρέπει να συμφωνούν σε κοινούς κανόνες.
Έτσι ο αθλητισμός αποκτά σταδιακά διεθνείς θεσμούς.
Αργότερα, αυτοί οι θεσμοί θα αποτελέσουν τη βάση του παγκόσμιου αθλητικού συστήματος.
Σήμερα, η διεθνής αθλητική διακυβέρνηση βασίζεται σε ένα σύνθετο σύστημα στο οποίο συμμετέχουν διεθνείς ομοσπονδίες, εθνικές ολυμπιακές επιτροπές, αθλητές, διοργανωτές και άλλοι οργανισμοί.
Η αρχή όμως βρίσκεται στον 19ο αιώνα.
12. Η Ελλάδα επιστρέφει στο αθλητικό προσκήνιο
Και εδώ η ιστορία μας επιστρέφει στην Ελλάδα.
Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, το ενδιαφέρον για τη σωματική αγωγή και τον αθλητισμό αυξάνεται σταδιακά.
Κατά τον 19ο αιώνα δημιουργούνται γυμναστικοί και αθλητικοί σύλλογοι.
Η Ελλάδα αρχίζει να συνδέει τον νέο ευρωπαϊκό αθλητισμό με την αρχαία ελληνική αθλητική κληρονομιά.
Η σύνδεση αυτή θα παίξει τεράστιο ρόλο στη δημιουργία του σύγχρονου Ολυμπιακού Κινήματος.
Πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896 υπήρχε ήδη αθλητική δραστηριότητα στην Ελλάδα.
Σύγχρονες πηγές του Ολυμπιακού Κινήματος αναφέρουν την ύπαρξη γυμναστικών συλλόγων στην Αθήνα και την Πάτρα, καθώς και κωπηλατικού συλλόγου στον Πειραιά πριν από το 1896.
13. Ο ΣΕΓΑΣ και η θεσμοποίηση του ελληνικού αθλητισμού
Ένα σημαντικό ορόσημο έρχεται το 1897.
Ιδρύεται ο ΣΕΓΑΣ — Σύνδεσμος Ελληνικών Γυμναστικών Αθλητικών Σωματείων.
Ο ίδιος ο ΣΕΓΑΣ παρουσιάζει την ίδρυσή του το 1897 ως το πρώτο μεγάλο οργανωτικό βήμα στην ελληνική αθλητική ομοσπονδιακή ιστορία και αναφέρει ότι για πολλές δεκαετίες καλλιέργησε και άλλα αθλήματα πριν αυτά αποκτήσουν ξεχωριστές ομοσπονδίες.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Γιατί πλέον ο ελληνικός αθλητισμός δεν αποτελεί μόνο ένα σύνολο συλλόγων.
Αρχίζει να αποκτά ομοσπονδιακή δομή.
Και εδώ βλέπουμε καθαρά τη μετάβαση:
Αθλητής → Σύλλογος → Ένωση/Ομοσπονδία → Εθνικό αθλητικό σύστημα.
14. Το 1894: Η μεγάλη διεθνής αλλαγή
Το 1894 πραγματοποιείται στο Παρίσι ένα γεγονός που θα αλλάξει την παγκόσμια αθλητική ιστορία.
Ο Pierre de Coubertin οργανώνει το διεθνές συνέδριο στη Σορβόννη.
Στις 23 Ιουνίου 1894 ιδρύεται επίσημα η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή.
Παράλληλα αποφασίζεται η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων και η διεξαγωγή της πρώτης σύγχρονης διοργάνωσης στην Αθήνα το 1896.
Σημαντικό ρόλο στη διαδικασία είχε και ο Έλληνας Δημήτριος Βικέλας, ο οποίος συμμετείχε στο συνέδριο και έγινε ο πρώτος πρόεδρος της ΔΟΕ.
Έτσι δημιουργείται για πρώτη φορά ένας θεσμός με διεθνή χαρακτήρα που φιλοδοξεί να συνδέσει διαφορετικές χώρες μέσα από τον αθλητισμό.
15. Το 1896: Η Αθήνα και η γέννηση των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων
Το 1896 πραγματοποιούνται στην Αθήνα οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες.
Η διοργάνωση δεν ήταν απλώς μια αθλητική εκδήλωση.
Ήταν το αποτέλεσμα μιας νέας εποχής:
σύλλογοι + αθλητές + κανόνες + εθνικές αντιπροσωπείες + διεθνής οργάνωση + κοινό.
Η Ελλάδα βρέθηκε στο κέντρο αυτής της εξέλιξης.
Και η αθλητική πραγματικότητα της χώρας είχε ήδη αρχίσει να μεταμορφώνεται.
Η σύγχρονη αθλητική ιστορία της Ελλάδας συνδεόταν πλέον με ένα διεθνές κίνημα.
Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1896 αποτέλεσαν σημείο καμπής τόσο για την Ελλάδα όσο και για τη διεθνή αθλητική ιστορία.
16. Ο αθλητισμός αποκτά πλέον όλα τα χαρακτηριστικά ενός θεσμού
Στο τέλος του 19ου αιώνα έχουν πλέον δημιουργηθεί σχεδόν όλα τα βασικά στοιχεία του σύγχρονου αθλητικού οικοσυστήματος:
Αθλητές
Οι άνθρωποι που συμμετέχουν και αγωνίζονται.
Σύλλογοι
Οι οργανωμένες κοινότητες που τους φιλοξενούν.
Ομοσπονδίες
Οι φορείς που οργανώνουν και ρυθμίζουν τα αθλήματα.
Διοργανώσεις
Οι αγώνες που συγκεντρώνουν αθλητές και κοινό.
Κανονισμοί
Οι κοινοί κανόνες που επιτρέπουν τη σύγκριση.
Εγκαταστάσεις
Στάδια, γήπεδα, γυμναστήρια και άλλοι χώροι.
Τύπος
Οι εφημερίδες που μεταφέρουν την αθλητική δράση στο κοινό.
Θεατές
Το κοινό που αρχίζει να αποκτά ενεργό ενδιαφέρον.
Εθνική εκπροσώπηση
Η συμμετοχή αθλητών και ομάδων σε διεθνές επίπεδο.
Διεθνείς θεσμοί
Με κορυφαίο νέο θεσμό, από το 1894, τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή.
Αυτό είναι το σύστημα πάνω στο οποίο θα χτιστεί ο αθλητισμός του 20ού αιώνα.
17. Και τώρα αρχίζει το πραγματικό ερώτημα της σειράς
Μέχρι εδώ έχουμε κάνει κάτι πολύ σημαντικό.
Δεν έχουμε προσπαθήσει να «βρούμε» Τεκτονισμό μέσα στον αθλητισμό.
Έχουμε πρώτα εξετάσει πώς δημιουργήθηκε ο σύγχρονος αθλητισμός.
Και αυτό μας επιτρέπει πλέον να κάνουμε την επόμενη ερώτηση:
Υπήρχαν πράγματι Τέκτονες μέσα στους πρώτους αθλητικούς συλλόγους;
Υπήρχαν τεκτονικές στοές που συνδέθηκαν άμεσα με αθλητικούς οργανισμούς;
Υπήρχαν αθλητές, παράγοντες ή ιδρυτές συλλόγων που ήταν τέκτονες;
Υπάρχουν σύμβολα σε αθλητικά σωματεία που έχουν πραγματική τεκτονική προέλευση;
Και κυρίως:
Υπάρχει ιστορική τεκμηρίωση ή πρόκειται για μεταγενέστερες θεωρίες;
Αυτά είναι τα ερωτήματα που από εδώ και πέρα αποκτούν πραγματικό ενδιαφέρον.
18. Το σημαντικό συμπέρασμα του 19ου αιώνα
Ο 19ος αιώνας δεν δημιούργησε απλώς περισσότερα αθλήματα.
Δημιούργησε το αθλητικό σύστημα.
Ο αθλητισμός έγινε:
οργανωμένος,
κανονισμένος,
συλλογικός,
θεσμικός,
εθνικός,
διεθνής.
Και μαζί του γεννήθηκε σταδιακά ένας ολόκληρος οικονομικός και κοινωνικός κόσμος.
Αθλητές.
Σύλλογοι.
Ομοσπονδίες.
Γήπεδα.
Θεατές.
Εφημερίδες.
Διοργανώσεις.
Χορηγοί και οικονομικοί υποστηρικτές — σε μεταγενέστερη και πολύ πιο ανεπτυγμένη μορφή.
Ο σύγχρονος αθλητισμός είχε πλέον γεννηθεί.
Και κάπου εδώ, για πρώτη φορά στη σειρά μας, μπορούμε να ανοίξουμε πραγματικά τον φάκελο:
ΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ
Γιατί από εδώ και πέρα δεν θα μιλάμε πλέον μόνο για παράλληλες ιστορικές εξελίξεις.
Θα ψάξουμε συγκεκριμένα πρόσωπα, συγκεκριμένους συλλόγους, συγκεκριμένες στοές και συγκεκριμένα σύμβολα.
Και όπου υπάρχει τεκμηρίωση, θα το παρουσιάσουμε ως γεγονός.
Όπου υπάρχει ιστορική διαφωνία, θα την παρουσιάσουμε ως διαφωνία.
Και όπου υπάρχει μόνο θεωρία, θα το πούμε καθαρά.
Συμπέρασμα
Ο 19ος αιώνας υπήρξε ο αιώνας κατά τον οποίο ο αθλητισμός μεταμορφώθηκε από μια σειρά τοπικών παιχνιδιών και σωματικών δραστηριοτήτων σε ένα οργανωμένο κοινωνικό σύστημα.
Η δημιουργία συλλόγων, κανόνων, ομοσπονδιών και διεθνών διοργανώσεων έδωσε στον αθλητισμό μια δομή που παραμένει μέχρι σήμερα.
Στην Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή οδήγησε από τους πρώτους γυμναστικούς και αθλητικούς συλλόγους στην ίδρυση του ΣΕΓΑΣ το 1897, ενώ σε διεθνές επίπεδο η ίδρυση της ΔΟΕ το 1894 και οι Αγώνες της Αθήνας το 1896 δημιούργησαν τις βάσεις του σύγχρονου Ολυμπιακού Κινήματος.
Το σημαντικότερο όμως για τη δική μας έρευνα είναι άλλο:
ο αθλητισμός απέκτησε πλέον οργανωτικές μορφές που μπορούμε να συγκρίνουμε με τις μορφές συλλογικής οργάνωσης που είχαν αναπτυχθεί στην Ευρώπη ήδη από τον 18ο αιώνα.
Αυτό από μόνο του δεν αποδεικνύει τεκτονική επιρροή.
Μας δίνει όμως το ιστορικό πλαίσιο για να εξετάσουμε την επόμενη ερώτηση.
Πηγές
Olympic Studies Centre — The Olympic Movement, the IOC and the Olympic Games.
Olympic Studies Centre — The Olympic Games: late nineteenth century and early twentieth century (1896–1936), Konstantinos Georgiadis.
Olympic Studies Centre — The International Olympic Committee / history of the creation of the IOC.
Olympic Studies Centre — Coubertin's Olympic Vision.
Olympic Studies Centre — Dimitrios Vikelas and his role in the first Olympic Games.
ΣΕΓΑΣ — Ιστορικό.
Olympic Studies Centre — A Partnership of Destiny, σχετικά με την αθλητική πραγματικότητα της Ελλάδας πριν και κατά τους Αγώνες του 1896.
Olympic Studies Centre — The century-long struggle for the leadership of world sport, Jean-Loup Chappelet.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου