Μασονία, Τεκτονισμός και Αθλητισμός
Μέρος 2: Η εξάπλωση στην Ευρώπη — Από το Λονδίνο σε ολόκληρη την ήπειρο
Από μια αγγλική παράδοση σε ένα ευρωπαϊκό δίκτυο
Στο πρώτο μέρος της σειράς εξετάσαμε τις απαρχές του σύγχρονου Τεκτονισμού, τη μετάβαση από τον επαγγελματικό κόσμο των λιθοξόων στον λεγόμενο «speculative» Τεκτονισμό και την κομβική περίοδο γύρω από το 1717.
Τώρα ξεκινά μια διαφορετική φάση.
Ο Τεκτονισμός δεν παραμένει πλέον ένα κυρίως βρετανικό φαινόμενο.
Κατά τον 18ο αιώνα εξαπλώνεται γρήγορα στην ηπειρωτική Ευρώπη και δημιουργεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δίκτυα κοινωνικής συναναστροφής της εποχής του Διαφωτισμού.
Η εξέλιξη αυτή είναι σημαντική και για τη δική μας έρευνα, επειδή ο αθλητισμός του 19ου αιώνα θα αναπτυχθεί μέσα σε μια Ευρώπη όπου ήδη υπάρχουν οργανωμένες λέσχες, αδελφότητες, εταιρείες και δίκτυα κοινωνικής επικοινωνίας.
1. Η μεγάλη ευρωπαϊκή εξάπλωση
Η ιστορική έρευνα τοποθετεί τη γρήγορη εξάπλωση του Τεκτονισμού στην ηπειρωτική Ευρώπη κυρίως στα μέσα του 18ου αιώνα.
Ο ιστορικός David Stevenson υποστηρίζει μάλιστα ότι οι πραγματικές ρίζες του σύγχρονου Τεκτονισμού πρέπει να αναζητηθούν ακόμη νωρίτερα στη Σκωτία, γύρω από το 1600, ενώ συμφωνεί ότι από τη Βρετανία ο Τεκτονισμός εξαπλώθηκε εντυπωσιακά στην Ευρώπη κατά τον 18ο αιώνα.
Η εξάπλωση δεν έγινε με έναν ενιαίο τρόπο.
Σε κάθε χώρα δημιουργήθηκαν διαφορετικές παραδόσεις, οργανωτικές δομές και πολιτισμικά χαρακτηριστικά.
Έτσι, όταν μιλάμε για «τον Τεκτονισμό», πρέπει να θυμόμαστε ότι δεν υπήρχε πάντοτε μία ενιαία παγκόσμια διοίκηση.
Υπήρχαν διαφορετικές Grand Lodges, Μεγάλες Στοές και τεκτονικές υπακοές, με διαφορετικές αντιλήψεις και πρακτικές.
2. Γαλλία: ο Τεκτονισμός αποκτά ευρωπαϊκή διάσταση
Η Γαλλία έγινε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του ευρωπαϊκού Τεκτονισμού.
Σύμφωνα με το Grand Orient de France, οι πρώτες γαλλικές στοές εμφανίζονται ήδη από τη δεκαετία του 1720 και η γαλλική τεκτονική παράδοση εξελίσσεται σημαντικά κατά τον 18ο αιώνα.
Το 1728 δημιουργείται η Première Grande Loge de France, ενώ το 1773 ο οργανισμός παίρνει τη μορφή και το όνομα Grand Orient de France.
Η Γαλλία έχει ιδιαίτερη σημασία για την ιστορία του Τεκτονισμού επειδή οι στοές έγιναν χώροι κοινωνικής και πνευματικής συναναστροφής.
Δεν ήταν απλώς χώροι τελετουργίας.
Συνδέθηκαν με συζητήσεις, φιλοσοφία, κοινωνικές σχέσεις και πολιτιστική δραστηριότητα.
3. Τεκτονισμός και Διαφωτισμός
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Ο 18ος αιώνας ήταν ο αιώνας του Διαφωτισμού.
Επιστήμονες, φιλόσοφοι, συγγραφείς και διανοούμενοι συζητούσαν για:
την επιστήμη,
την εκπαίδευση,
τη λογική,
την κοινωνία,
την ανεκτικότητα,
την πολιτική οργάνωση,
την προσωπική ελευθερία.
Ο Τεκτονισμός αναπτύχθηκε μέσα σε αυτό το περιβάλλον.
Η ακαδημαϊκή έρευνα έχει δείξει ότι οι τεκτονικές στοές αποτέλεσαν σημαντικό χώρο κοινωνικής συναναστροφής και επικοινωνίας στην Ευρώπη του 18ου αιώνα. Ο James Van Horn Melton έχει χαρακτηρίσει τον Τεκτονισμό ως μία από τις σημαντικότερες μορφές εθελοντικής, κοσμικής και διασυνοριακής κοινωνικής οργάνωσης της εποχής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι Τέκτονες ήταν φορείς των ίδιων πολιτικών ή φιλοσοφικών ιδεών.
Ούτε ότι ο Τεκτονισμός ήταν ενιαίος πολιτικός οργανισμός.
Αντίθετα, η ιστορική εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη.
4. Οι στοές ως χώροι κοινωνικής δικτύωσης
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά του 18ου αιώνα είναι η ανάπτυξη νέων μορφών κοινωνικής συναναστροφής.
Καφέ, λέσχες, ακαδημίες, επιστημονικές εταιρείες και τεκτονικές στοές δημιουργούσαν νέους χώρους όπου άνθρωποι διαφορετικών επαγγελμάτων μπορούσαν να συναντηθούν.
Η έρευνα του Cambridge University Press επισημαίνει ότι οι στοές μπορούσαν να φέρουν σε επαφή ανθρώπους διαφορετικών επαγγελματικών, κοινωνικών και θρησκευτικών υποβάθρων, δημιουργώντας δίκτυα επικοινωνίας που ξεπερνούσαν παραδοσιακές κοινωνικές διαχωριστικές γραμμές.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για την ιστορία που θα ακολουθήσει.
Γιατί ακριβώς τον 18ο και 19ο αιώνα αρχίζει να αναπτύσσεται στην Ευρώπη μια νέα κουλτούρα συλλόγων και οργανωμένης κοινωνικής δραστηριότητας.
Και ανάμεσα σε αυτούς τους συλλόγους, αργότερα, θα εμφανιστούν και οι αθλητικοί σύλλογοι.
5. Η σχέση με την επιστήμη και την παιδεία
Ο Τεκτονισμός δεν περιορίστηκε στις κοινωνικές συναναστροφές.
Υπάρχουν ιστορικές ενδείξεις ότι σε ορισμένες στοές πραγματοποιούνταν διαλέξεις και συζητήσεις σχετικές με τη φυσική φιλοσοφία και την επιστημονική γνώση.
Ακαδημαϊκή μελέτη των Paul Elliott και Stephen Daniels στο British Journal for the History of Science εξετάζει ακριβώς αυτή τη σχέση μεταξύ Τεκτονισμού, φυσικής φιλοσοφίας και επιστημονικής κουλτούρας στην Αγγλία του 18ου αιώνα. Η μελέτη αναφέρει επίσης την παρουσία μελών της Royal Society και της Society of Antiquaries στον τεκτονικό χώρο.
Αυτό μας δείχνει κάτι σημαντικό:
Ο Τεκτονισμός δεν ήταν απλώς ένα κλειστό επαγγελματικό κατάλοιπο του Μεσαίωνα.
Είχε πλέον ενταχθεί σε ένα πολύ μεγαλύτερο ευρωπαϊκό περιβάλλον κοινωνικής, πνευματικής και πολιτιστικής δραστηριότητας.
6. Αυστρία και γερμανόφωνος χώρος
Η εξάπλωση συνεχίστηκε στην Κεντρική Ευρώπη.
Ο γερμανόφωνος χώρος απέκτησε ιδιαίτερη τεκτονική δραστηριότητα κατά τον 18ο αιώνα.
Στην Αυστρία, ο Τεκτονισμός συνδέθηκε με το πνευματικό περιβάλλον της εποχής του Ιωσήφ Β΄ και του λεγόμενου Josephinism.
Η ιστορική βιβλιογραφία έχει ασχοληθεί εκτενώς με τη σχέση Τεκτονισμού και του αυστριακού Διαφωτισμού. Ιδιαίτερα γνωστή είναι και η περίπτωση της Βιέννης, όπου ο Wolfgang Amadeus Mozart υπήρξε μέλος τεκτονικής στοάς.
Στον γερμανικό χώρο αναπτύχθηκαν επίσης διαφορετικές τεκτονικές και παρατεκτονικές οργανώσεις, κάποιες από τις οποίες συνδέθηκαν με τις ευρύτερες ιδέες του Διαφωτισμού.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλες αυτές οι οργανώσεις είχαν τις ίδιες ιδέες ή ότι αποτελούσαν ένα ενιαίο κρυφό δίκτυο.
Η εικόνα ήταν πολύ πιο κατακερματισμένη.
7. Η σκοτεινότερη πλευρά: φόβος και καχυποψία
Όσο περισσότερο εξαπλωνόταν ο Τεκτονισμός, τόσο περισσότερο αυξανόταν και η καχυποψία απέναντί του.
Μία από τις πιο γνωστές περιπτώσεις είναι οι Illuminati της Βαυαρίας, που ιδρύθηκαν το 1776 από τον Adam Weishaupt.
Οι Illuminati ήταν διαφορετική οργάνωση από την κανονική τεκτονική παράδοση, αν και υπήρξαν σχέσεις μεταξύ προσώπων και τεκτονικών κύκλων.
Η σύγχυση μεταξύ Illuminati και Τεκτονισμού θα δημιουργήσει αργότερα τεράστιο όγκο θεωριών συνωμοσίας.
Η ιστορική έρευνα όμως αντιμετωπίζει αυτές τις οργανώσεις ως διαφορετικά φαινόμενα.
Αυτό είναι σημαντικό να το κρατήσουμε από τώρα:
Τεκτονισμός ≠ Illuminati.
8. Η Γαλλική Επανάσταση και ο μεγάλος μύθος
Όταν ξέσπασε η Γαλλική Επανάσταση το 1789, ο Τεκτονισμός βρέθηκε στο επίκεντρο πολλών συζητήσεων.
Αργότερα αναπτύχθηκε η θεωρία ότι η Γαλλική Επανάσταση οργανώθηκε ή καθοδηγήθηκε από Τέκτονες και Illuminati.
Η ιστορική πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Η ακαδημαϊκή έρευνα για τον Τεκτονισμό στον Διαφωτισμό δείχνει ότι οι στοές αποτελούσαν σημαντικό μέρος της αναδυόμενης κοινωνικής ζωής, αλλά ο Τεκτονισμός δεν ήταν ενιαίος πολιτικός οργανισμός ούτε μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένας μοναδικός μηχανισμός που καθοδηγούσε τα γεγονότα της Ευρώπης.
Αυτό θα γίνει βασικός κανόνας της σειράς μας:
Η ύπαρξη ενός δικτύου δεν αποδεικνύει από μόνη της κεντρικό συντονισμό.
9. Από την Ευρώπη προς τον ελληνικό χώρο
Και τώρα φτάνουμε στο σημείο που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα.
Τον ελληνικό χώρο.
Οι πηγές της Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος αναφέρουν ότι ο Τεκτονισμός άρχισε να αποκτά παρουσία στον ευρύτερο ελληνικό κόσμο περίπου από το 1780.
Πρώιμη δραστηριότητα αναφέρεται στην Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, όμως τα Επτάνησα αποτέλεσαν τον χώρο όπου ο Τεκτονισμός αναπτύχθηκε ιδιαίτερα και άρχισε να αποκτά πιο ξεχωριστή ελληνική ταυτότητα.
Το στοιχείο αυτό είναι καθοριστικό.
Γιατί τα Επτάνησα δεν ήταν απομονωμένα από την Ευρώπη.
Βρίσκονταν σε άμεση επαφή με:
την Ιταλία,
τη Γαλλία,
τη Βρετανία,
τη Μεσόγειο,
το ευρωπαϊκό εμπόριο,
και τις πολιτικές εξελίξεις της εποχής.
Ο ελληνικός Τεκτονισμός επομένως δεν εμφανίστηκε σε κενό.
Ήρθε σε επαφή με ένα ήδη διαμορφωμένο ευρωπαϊκό δίκτυο.
10. Ο Διονύσιος Ρώμας
Ένα από τα σημαντικότερα πρόσωπα της πρώιμης ελληνικής τεκτονικής ιστορίας είναι ο Διονύσιος Ρώμας.
Σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση της Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος, ο Ρώμας είχε ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα την ιδέα μιας ενιαίας ελληνικής τεκτονικής οργάνωσης.
Το 1810, με τη βοήθεια του Γάλλου αυτοκρατορικού επιτρόπου Mathieu de Lesseps, συνέβαλε στην ενοποίηση της τεκτονικής δραστηριότητας της Κέρκυρας στη στοά Bienfaisance et Philogénie Réunies.
Το 1811 ταξίδεψε στο Παρίσι μαζί με αντιπροσωπεία για να ζητήσει αναγνώριση ελληνικής τεκτονικής στοάς στην Κέρκυρα.
Το γεγονός αυτό δείχνει πόσο στενά είχαν πλέον συνδεθεί τα Επτάνησα με τα ευρωπαϊκά τεκτονικά δίκτυα.
11. Ο Τεκτονισμός και η Φιλική Εταιρεία
Εδώ η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1814 και συνδέθηκε με ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό περιβάλλον μυστικών και αδελφικών οργανώσεων.
Η σχέση της με τον Τεκτονισμό έχει αποτελέσει αντικείμενο ιστορικής μελέτης για πολλά χρόνια.
Σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα του Cambridge εξετάζει ακριβώς τη σχέση μεταξύ Φιλικής Εταιρείας και Τεκτονισμού, επισημαίνοντας ότι και τα δύο φαινόμενα εντάσσονται στο ευρύτερο ευρωπαϊκό φαινόμενο του fraternalism, δηλαδή των οργανωμένων αδελφικών και κοινωνικών ενώσεων.
Σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση της Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος, ο Εμμανουήλ Ξάνθος, ένας από τους ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας, είχε προηγουμένως μυηθεί σε τεκτονική στοά στη Λευκάδα.
Αυτό είναι ένα πραγματικό ιστορικό στοιχείο.
Δεν σημαίνει όμως ότι η Φιλική Εταιρεία ήταν απλώς «μια τεκτονική στοά».
Η Φιλική Εταιρεία είχε διαφορετικό σκοπό και διαφορετική ιστορική αποστολή.
Η σχέση πρέπει να εξετάζεται μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της εποχής.
12. Και πού βρίσκεται ο αθλητισμός;
Μέχρι εδώ ίσως φαίνεται ότι έχουμε απομακρυνθεί από το αρχικό θέμα.
Στην πραγματικότητα, πλησιάζουμε.
Γιατί μέσα στον 18ο αιώνα δημιουργήθηκε στην Ευρώπη ένα νέο μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης:
άνθρωποι → ενώνονται → δημιουργούν συλλόγους → έχουν κανόνες → εκλέγουν διοικήσεις → δημιουργούν δίκτυα → οργανώνουν δραστηριότητες.
Αυτό το μοντέλο δεν ήταν αποκλειστικά τεκτονικό.
Υπήρχαν πολλές διαφορετικές μορφές συλλόγων και εταιρειών.
Όμως αποτέλεσε μέρος της μεγάλης αλλαγής στην ευρωπαϊκή κοινωνική ζωή.
Και τον 19ο αιώνα, μέσα σε αυτό το περιβάλλον, θα αναπτυχθούν με εκρηκτικό ρυθμό:
αθλητικές λέσχες,
γυμναστικοί σύλλογοι,
κολυμβητικοί όμιλοι,
ποδοσφαιρικά σωματεία,
αθλητικές ομοσπονδίες,
διεθνείς αθλητικές οργανώσεις.
Κάπου εκεί θα αρχίσουμε να βρίσκουμε πραγματικά ονόματα αθλητών και παραγόντων που ήταν Τέκτονες.
Και τότε η έρευνά μας θα περάσει από τη γενική κοινωνική ιστορία στην ιστορία του αθλητισμού.
13. Τι έχουμε αποδείξει μέχρι εδώ;
Με βάση τις διαθέσιμες ιστορικές πηγές μπορούμε να πούμε ότι:
1. Ο Τεκτονισμός αναπτύχθηκε ως οργανωμένο κίνημα στη Βρετανία στις αρχές του 18ου αιώνα, ενώ οι βαθύτερες απαρχές του παραμένουν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
2. Εξαπλώθηκε γρήγορα στην ηπειρωτική Ευρώπη.
3. Δημιούργησε δίκτυα κοινωνικής συναναστροφής και επικοινωνίας που ξεπερνούσαν επαγγελματικά και κοινωνικά όρια.
4. Συνδέθηκε σε ορισμένα περιβάλλοντα με τον Διαφωτισμό, την επιστημονική και πνευματική ζωή.
5. Αναπτύχθηκε στη Γαλλία, την Κεντρική Ευρώπη και στη συνέχεια στον ευρύτερο Μεσογειακό χώρο.
6. Στον ελληνικό χώρο εμφανίζονται τεκτονικές δραστηριότητες ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, με ιδιαίτερη ανάπτυξη στα Επτάνησα.
7. Υπήρχαν πραγματικές σχέσεις μεταξύ ορισμένων προσώπων της Φιλικής Εταιρείας και του τεκτονικού περιβάλλοντος, αλλά αυτό δεν σημαίνει ταύτιση των δύο οργανώσεων.
Το επόμενο βήμα
Έχουμε πλέον φτάσει στο σημείο όπου η ιστορία αρχίζει να αποκτά ελληνικό ενδιαφέρον.
Το επόμενο μέρος θα είναι:
ΜΕΡΟΣ 3
«Τεκτονισμός και Ελλάδα: Από τα Επτάνησα στη δημιουργία του ελληνικού κράτους»
Εκεί θα εξετάσουμε:
Κωνσταντινούπολη και Σμύρνη,
Επτάνησα,
Κέρκυρα,
Διονύσιο Ρώμα,
Ρήγα Φεραίο,
Φιλική Εταιρεία,
Εμμανουήλ Ξάνθο,
την Ελληνική Επανάσταση,
και την εξέλιξη του Τεκτονισμού μετά το 1821.
Και μετά από αυτό, στο Μέρος 4, θα κάνουμε τη μεγάλη στροφή:
«Η γέννηση του σύγχρονου αθλητισμού τον 19ο αιώνα»
Εκεί θα αρχίσουμε πλέον να βάζουμε αθλητικά σωματεία, αθλητές, παράγοντες και συγκεκριμένα ιστορικά περιστατικά μέσα στην έρευνα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου